Sommige mensen hebben het gevoel dat het leven tegen hen samenspant, terwijl ze simpelweg reageren op gebeurtenissen. Je hebt er vast wel eens een paar ontmoet. Misschien zie je er zelfs elke dag wel een. Onbewust raken ze gevangen in een slachtoffermentaliteit. Dit gedrag is eigenlijk gebaseerd op een veel subtieler mentaal mechanisme dan het lijkt.
Het mentale mechanisme van onbewust slachtofferschap
Achter de terugkerende klachten, de dramatische zuchten en het beroemde "ik kan er niets aan doen" schuilt een verrassend krachtig psychologisch afweermechanisme. Onbewust slachtofferschap is de automatische reflex die sommige mensen ertoe aanzet hun problemen toe te schrijven aan externe factoren, zonder ook maar hun eigen rol in de situatie te overwegen. Het is het brein dat, om het ongemak van zelfonderzoek te vermijden, de verantwoordelijkheid afschuift. Het is alsof het op een knop voor de "verdedigingsmodus" drukt zonder iemand te raadplegen.
Dit mechanisme is geen karakterfout, in tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht. Het is een interne, langdurige strategie, vaak geworteld in eerdere ervaringen waarbij het erkennen van verantwoordelijkheid een te hoge emotionele prijs met zich meebracht. Om schuldgevoelens te vermijden, geeft de persoon nu de schuld aan de buitenwereld: de maatschappij, pech, andere mensen, zijn of haar omstandigheden. Alles wordt een verder bewijs dat het leven tegen hem of haar is.
Psycholoog Amélie Boukhobza vat deze gedachte samen met een zin die lijkt voort te komen uit een voortdurende innerlijke monoloog: "Het is niet mijn schuld, het leven is gewoon tegen me." Dit soort discours dient om lijden te legitimeren, passiviteit te rechtvaardigen en, soms onbewust, mededogen op te wekken. Want een onbewust slachtoffer zoekt niet altijd steun door middel van manipulatie; vaak wil hij of zij zich gewoon begrepen, gehoord en erkend voelen.
Het probleem is dat deze rol al snel een kooi wordt. De persoon sluit zichzelf er tegen zijn wil in op. Door constant te herhalen dat alles buiten zijn controle ligt, gelooft hij uiteindelijk dat hij geen macht meer heeft. Hij verliest het vertrouwen in zijn handelingsvermogen en zijn levenservaringen beginnen in cirkels te draaien. Het is zeker comfortabel, maar ook vreselijk beperkend.
De onderliggende angst en de relationele gevolgen ervan
Als we de oppervlakte van dit mechanisme onderzoeken, ontdekken we een universele emotie: angst. De angst om fouten te maken. De angst om te falen. De angst om volwassen te worden ook. Want ontwikkeling vereist moed, beweging en verantwoordelijkheid. En wanneer deze woorden meer angst dan motivatie oproepen, wordt de slachtofferrol een troostende toevlucht, zelfs als het alle persoonlijke groei onderdrukt.
Door het slachtoffer te spelen, vermijd je het risico dat gepaard gaat met actie ondernemen. Zolang de "fout" ergens anders ligt, hoef je niets aan jezelf te veranderen. Het is een manier om te ontsnappen aan de druk van keuze: "Als ik niets besluit, kan ik niet falen." Alleen heeft deze psychologische troost een hoge prijs. In relaties creëert onbewust slachtofferschap een disbalans. Communicatie raakt gekleurd door klachten, verhulde verwijten en soms immense emotionele verwachtingen. Geliefden worden op hun beurt vertrouwelingen, redders en spontane therapeuten. Ze proberen te helpen, gerust te stellen en te luisteren, keer op keer, totdat de uitputting toeslaat.
Omdat slachtofferschap, zelfs onbedoeld, de energie van anderen wegzuigt. De relatie wordt een eenrichtingsverkeer: de een uit zijn of haar lijden zonder het ooit in twijfel te trekken, terwijl de ander het absorbeert en steun biedt. Na verloop van tijd kan dit leiden tot frustratie, afstand of zelfs een vorm van stille woede. Voor de persoon die het slachtoffer speelt, kan deze relationele consequentie oneerlijk lijken. Ze voelen zich in de steek gelaten, onbegrepen, alleen gelaten terwijl ze lijden. De paradox is wreed: hoe meer ze steun zoeken door zich vast te klampen aan deze rol, hoe groter het risico dat ze die wegduwen.
Op weg naar erkenning en verantwoording
Om dit patroon te doorbreken, is het allereerst nodig het te erkennen. Niet om jezelf de schuld te geven, maar om te begrijpen wat het beschermt. Onbewust slachtofferschap is geen gebrek dat je moet uitwissen; het is een signaal om aandacht aan te besteden. Het onthult vaak een langdurige vermoeidheid, een gebrek aan eigenwaarde , of een persoonlijke geschiedenis die getekend is door momenten waarop verantwoordelijkheid nemen te pijnlijk was.
De eerste stap is om te benadrukken waar de persoon controle over heeft. Dit kan bestaan uit kleine beslissingen, het uitspreken van zijn/haar behoeften en simpele acties die een gevoel van controle over zijn/haar leven herstellen. Het is een vorm van emotionele revalidatie die, met geduld, het zelfvertrouwen herbouwt. Voor de mensen om hen heen is het stellen van grenzen essentieel. Iemand steunen die het slachtoffer speelt, betekent niet dat je zijn/haar defaitistische verhalen goedkeurt. Het betekent een meelevend oor bieden, maar ook de persoon voorzichtig terugleiden naar zijn/haar eigen verantwoordelijkheidsgevoel. En natuurlijk kan professionele ondersteuning van onschatbare waarde zijn.
Uiteindelijk biedt het begrijpen en erkennen van dit mechanisme degenen die erin gevangen zitten de kans om weer in contact te komen met hun eigen kracht. Het biedt ook een kans om een pijnlijke cyclus om te buigen naar een beweging naar meer helderheid, verantwoordelijkheid en vervulling. Bevrijding van het onbewuste slachtofferschap betekent dat je bereid bent om met helderheid, moed en zachtheid naar je leven te kijken. En dat is in wezen een van de grootste geschenken die je jezelf kunt geven.
