Lange tijd werden vrouwen in de reguliere cinema vooral gefilmd vanuit een perspectief dat gericht was op mannelijk verlangen. De "vrouwelijke blik" ontstond om dit gevoel een stem te geven... en om een andere manier te bieden om verhalen te vertellen. Intiemer, genuanceerder, meer lichamelijk.
Begrijp allereerst de "mannelijke blik".
Om het concept te begrijpen, moeten we teruggaan naar 1975. In dat jaar publiceerde de Britse theoretica Laura Mulvey een baanbrekend essay waarin ze de 'mannelijke blik' beschreef: een filmische blik die de kijker vaak in een voyeuristische positie plaatst ten opzichte van het vrouwelijk lichaam.
In de praktijk worden vrouwen vaak eerder als objecten gezien om over na te denken, dan als personages die volledig tot leven komen. Decennialang was deze manier van filmen zo wijdverbreid dat hij bijna onzichtbaar leek.
Wat is de "vrouwelijke blik" precies?
De 'vrouwelijke blik' gaat niet simpelweg over het omkeren van rollen. Het gaat er niet om mannen te filmen zoals vrouwen soms gefilmd zijn. Het idee is subtieler: het standpunt van een vrouwelijk personage aannemen en het publiek haar perspectief laten ervaren. Criticus Iris Brey , die het concept in Frankrijk populair maakte, legt uit dat het "een blik is die de innerlijke wereld van een vrouw omarmt: haar emoties, haar verlangens, haar twijfels, haar perceptie van de wereld."
Goed nieuws: dit perspectief is niet alleen weggelegd voor vrouwelijke regisseurs. Ook mannelijke filmmakers kunnen dit bereiken, mits de regie de kijker daadwerkelijk in de geleefde ervaring van het vrouwelijke personage plaatst.
Een andere manier van filmen
De Amerikaanse toneelschrijver Joey Soloway vatte de "vrouwelijke blik" samen aan de hand van drie dimensies.
- Ten eerste een camera van emoties, waar gevoelens net zo belangrijk, of zelfs belangrijker, zijn dan pure actie.
- Vervolgens keert de blik terug: het vrouwelijke personage wordt niet langer alleen maar geobserveerd, ze kijkt, kiest, reageert, bestaat volledig.
- Ten slotte is er een meer politieke dimensie, die machtsverhoudingen en gangbare representaties ter discussie stelt.
Kortom, we filmen niet langer alleen een lichaam: we filmen een persoon in al zijn complexiteit.
Hoe herken je het?
Er zijn verschillende aanwijzingen die kunnen helpen bij het herkennen van de "vrouwelijke blik" op het scherm:
- Het verhaal wordt verteld vanuit het perspectief van een vrouwelijk personage;
- Haar emoties en innerlijke reis nemen een centrale plaats in;
- Haar lichaam is niet gereduceerd tot een louter visueel ornament;
- Vrouwelijke verlangens bestaan en zijn belangrijk;
- De traditionele machtsstructuren worden ter discussie gesteld;
- De kijker wordt uitgenodigd om het beeld te voelen in plaats van het louter te consumeren.
Het is dus geen vaste formule, maar een kader voor interpretatie.
Films en series die een blijvende indruk hebben achtergelaten.
Van de vaak aangehaalde werken wordt Céline Sciamma's "Portrait of a Lady on Fire" regelmatig als referentie genoemd. De film verbeeldt verlangen, wederzijdse blikken en intimiteit met grote subtiliteit. Een ander treffend voorbeeld is Jane Campions "The Piano", die vaak wordt geprezen om de weergave van vrouwelijk verlangen en de innerlijke kracht van de hoofdpersoon.
Op televisiegebied wakkerde "The Handmaid's Tale" eveneens discussies aan, net als bepaalde meer recente producties die meer ruimte bieden aan vrouwelijke perspectieven. Zelfs onder kaskrakers werden films als "Wonder Woman" geprezen omdat ze een krachtige heldin neerzetten zonder haar lichaam te reduceren tot een louter visueel object.
Waarom het onderwerp relevant blijft
Hoewel het concept vooruitgang boekt, blijft de industrie ongelijk . Vrouwen zijn nog steeds ondervertegenwoordigd in de regie en beschikken vaak over kleinere budgetten dan hun mannelijke collega's. Met andere woorden: de perspectieven op het scherm veranderen, maar de vooruitgang achter de schermen verloopt nog trager.
De "vrouwelijke blik" roept ook discussie op. Sommige onderzoekers wijzen erop dat het spreken over één enkele "vrouwelijke blik" de diversiteit aan geleefde ervaringen kan negeren: sociale achtergrond, cultuur, seksuele geaardheid en meerdere identiteiten. Daarom geven sommigen er nu de voorkeur aan om te spreken over feministische blikken, die opener en inclusiever zijn.
Kortom, de 'vrouwelijke blik' is geen voorbijgaande hype en ook geen louter tegengeluid. Het is een manier om vrouwen hun diepgang, hun verlangens, hun emotionele intelligentie en hun plaats als subjecten terug te geven. En met elke film die voor deze weg kiest, verruimt onze kijk op de wereld zich een beetje meer.
