"Schoon" eten, de "juiste" voedingsmiddelen kiezen, elk "verdacht" ingrediënt vermijden... zogenaamd gezond eten is een bijna onmisbaar ideaal geworden. Wanneer deze zoektocht naar perfectie echter volledig de overhand neemt, kan het ontaarden in iets ernstigs: een subtiele, vaak onzichtbare eetstoornis genaamd orthorexia.
Orthorexia, wanneer "gezond eten" een obsessie wordt.
Orthorexia verwijst naar een buitensporige obsessie met een dieet dat als 'perfect' wordt beschouwd. Het woord komt van de Griekse woorden ortho (recht) en orexis (eetlust). Arts Steven Bratman formuleerde eind jaren negentig de eerste definitie, waarin hij een reeks kenmerkende gedragingen beschreef.
Daaronder vallen: uren per dag nadenken over eten, de 'zuiverheid' van eten boven genot stellen, of intense schuldgevoelens ervaren zodra er een afwijking plaatsvindt. Het gaat niet om de hoeveelheid eten, maar om de rigiditeit rond de kwaliteit ervan. En juist dat maakt deze stoornis moeilijk te herkennen: alles lijkt op het eerste gezicht heel 'gezond'.
Een fenomeen dat allesbehalve marginaal is.
Wetenschappelijke gegevens beginnen een verrassende bevinding aan het licht te brengen: deze stoornis blijkt veel wijdverspreider te zijn dan eerder werd gedacht. Een meta-analyse van meer dan 30.000 mensen in 18 landen schat dat meer dan een kwart van de deelnemers tekenen van orthorexia vertoont.
Bepaalde groepen lijken kwetsbaarder: studenten in de gezondheidszorg, topsporters of mensen die erg actief zijn op sociale media. Paradoxaal genoeg lijken juist degenen met de beste kennis van voeding soms het meest kwetsbaar, omdat informatie de vraag kan aanwakkeren… tot in het extreme.
Waarom vrouwen er meer door getroffen worden
Uit onderzoek blijkt ook dat het vaker voorkomt bij vrouwen, met name in academische of medische omgevingen. Onderzoek onder meer dan 1500 Franse vrouwen onderscheidt twee vormen van relatie tot zogenaamd 'gezond' voedsel.
Enerzijds is er een evenwichtige benadering, gericht op welzijn. Anderzijds is er een zogenaamde 'nerveuze' vorm, gekenmerkt door angst, vrees om aan te komen en een zeer sterke behoefte aan controle. Deze tweede vorm valt onder de noemer eetstoornis. In dit geval beantwoordt voedsel niet langer simpelweg aan lichamelijke of gezondheidsbehoeften, maar aan een sterke innerlijke druk, vaak gekoppeld aan lichaamsbeeld en zelfbeheersing.
Sociale media, een versterkende spiegel
De rol van sociale media is niet te negeren. Tussen hashtags als #healthyfood, #eatclean en #wellness is het perfecte dieet alomtegenwoordig, esthetisch aantrekkelijk en wordt het hoog gewaardeerd. Deze constante stroom van "goede voorbeelden" kan voor sommige mensen een gevaarlijke glijbaan worden. Zonder het zich noodzakelijkerwijs te realiseren, kunnen ze hun eigen dieet nog meer gaan vergelijken, beperken en controleren. Recent onderzoek toont aan dat herhaalde blootstelling aan deze content orthorexisch gedrag kan versterken bij mensen die hier al gevoelig voor zijn.
Wanneer de grens vervaagt
De grootste moeilijkheid bij orthorexia schuilt in het grijze gebied waarin het zich bevindt. Op welk punt wordt een zogenaamd gezond dieet een probleem? In de niet-pathologische vorm is het gebaseerd op motivaties van gezondheid en balans. In de neurotische vorm wordt het gedreven door angst, onrust en een obsessie met controle. De verandering is vaak geleidelijk, bijna onmerkbaar. Van buitenaf lijkt alles voorbeeldig. Van binnenuit kan het een bron van constante druk worden.
Zeer reële gevolgen
Wanneer de eetstoornis zich eenmaal ontwikkelt, kunnen de gevolgen merkbaar zijn. Fysiek kan het vermijden van bepaalde voedingsmiddelen leiden tot tekorten of onbedoeld gewichtsverlies. Psychologisch kan de angst rondom eten allesoverheersend worden. Ook het sociale leven kan eronder lijden: moeite met uit eten gaan, toenemende isolatie en stress door spontane maaltijden. Eten kan mensen dan niet langer verbinden, maar juist van elkaar verwijderen.
Uiteindelijk blijft gezond eten een positief en legitiem streven. Maar wanneer het rigide, angstaanjagend en allesoverheersend wordt, kan het zijn evenwicht verliezen. Het doel is niet om "gezond eten" helemaal op te geven, maar om een flexibele en vredige relatie met voeding te behouden – een voedingspatroon dat het lichaam voedt zonder de geest te beperken.
