In de aandachtseconomie die sociale media domineert, trekt bepaalde content miljoenen views door armoede of precaire leefomstandigheden in beeld te brengen. Deze beelden wekken echter ook een groeiend gevoel van onbehagen op. Verschillende onderzoekers en waarnemers spreken nu van 'armoedetoerisme' of 'armoedeporno' om content te beschrijven die ellendige situaties omzet in een spektakel voor een online publiek.
"Armoedetoerisme", een fenomeen dat door onderzoekers wordt bestudeerd.
Het concept is niet nieuw. In de academische literatuur verwijst 'slumtourisme' naar georganiseerde bezoeken aan arme of gemarginaliseerde buurten, vaak gepresenteerd als alternatieve toeristische ervaringen. Onderzoekers leggen uit dat dit fenomeen de afgelopen decennia aanzienlijk is gegroeid en nu een apart onderzoeksgebied is binnen toerisme en stedenbouwkunde. De studie naar 'slumtourisme' heeft zich de afgelopen twintig jaar sterk ontwikkeld, waarbij onderzoek zich richt op de economische, sociale en ethische gevolgen ervan.
Historisch gezien gaat deze gewoonte terug tot de 19e eeuw, toen bezoekers uit de welgestelde klassen naar de armere wijken van steden als Londen of New York reisden om de leefomstandigheden van de bewoners te observeren. Tegenwoordig vinden dergelijke bezoeken in verschillende delen van de wereld plaats, met name in Zuid-Afrika, India, Kenia en Brazilië.
Wanneer sociale media armoede omzetten in virale content
Met de opkomst van YouTube, TikTok en Instagram hebben deze praktijken een nieuwe dimensie gekregen. Bezoeken aan achtergestelde buurten worden nu gefilmd en op grote schaal verspreid. Video's laten bijvoorbeeld zien hoe makers sloppenwijken verkennen, een 'dag van overleven' in arme gebieden meemaken of geld uitdelen aan bewoners, gefilmd vanuit de camera. Dit soort content wordt soms beschuldigd van het uitbuiten van armoede om kijkers te trekken en advertentie-inkomsten te genereren.
Sommige onderzoekers noemen dit 'armoedepornografie', een term die gebruikt wordt om mediabeelden van armoede te beschrijven die een sterke emotionele reactie willen oproepen of de aandacht willen trekken. Volgens verschillende analyses kunnen deze beelden complexe sociale realiteiten reduceren tot clichés of simplistische verhalen. Sociale media spelen ook een rol in de wijdverspreide verspreiding van deze beelden, die door miljoenen gebruikers gedeeld en becommentarieerd kunnen worden.
De favela's van Brazilië, een vaak aangehaald voorbeeld.
Brazilië is een van de meest bestudeerde voorbeelden in onderzoek naar armoedetoerisme. In Rio de Janeiro zijn sommige favela's – verarmde wijken die gekenmerkt worden door schrijnende sociale ongelijkheid – toeristische bestemmingen geworden. Er worden al tientallen jaren rondleidingen georganiseerd, met name in wijken zoals Rocinha, een van de grootste favela's van het land.
Een onderzoek van sociologe Bianca Freire-Medeiros toont aan dat deze rondleidingen maandelijks duizenden toeristen naar bepaalde wijken kunnen trekken. Deze rondleidingen zijn echter zeer controversieel. Onderzoekers wijzen erop dat armoede kan worden uitgebuit als toeristische attractie, wat vragen oproept over de vertegenwoordiging van de bewoners en de daadwerkelijke voordelen voor de lokale gemeenschappen.
Sommige onderzoeken wijzen er ook op dat toeristische routes soms worden georganiseerd door partijen van buiten de gemeenschap, met vooraf vastgestelde routes die niet altijd de dagelijkse realiteit van de bewoners weerspiegelen. In deze gevallen kunnen bezoekers door wijken rijden of op specifieke punten stoppen, waardoor deze ruimtes veranderen in observatiepunten.
Tussen bewustzijn en voyeurisme
Onderzoekers benadrukken echter dat de kwestie complex is. Sommige initiatieven voor gemeenschapsgericht toerisme proberen evenwichtigere modellen te creëren, waarbij lokale bewoners direct betrokken zijn bij het organiseren van rondleidingen en profiteren van een deel van de inkomsten. Desalniettemin blijft de grens tussen bewustwording en uitbuiting centraal staan in het debat.
Een analyse die zich richt op de ethiek van toerisme in achterstandswijken, benadrukt dat "deze praktijken de machtsverhoudingen tussen bezoekers en bewoners kunnen versterken, met name wanneer armoede een object van observatie of nieuwsgierigheid wordt." De onderzoekers wijzen er ook op dat "online verspreide beelden de perceptie van deze wijken en hun bewoners kunnen beïnvloeden en soms stereotypen kunnen versterken."
Het debat rondom 'armoedetoerisme' illustreert de spanningen rond de representatie van ongelijkheid in de digitale ruimte. Sommige content beweert het bewustzijn te vergroten van vaak onzichtbare sociale realiteiten, terwijl andere content ervan wordt beschuldigd de precaire situatie te verdraaien tot een spektakel dat bedoeld is om kijkcijfers te genereren. In het tijdperk van sociale media worden deze ethische vragen des te belangrijker, omdat de beelden die door contentmakers worden verspreid een wereldwijd publiek kunnen bereiken en een blijvende invloed kunnen hebben op de perceptie van hele gemeenschappen.
